Қазақ халқы үшін отбасы – тек бір шаңырақтың астында өмір сүретін адамдардың жиынтығы емес, ұлттың болмысын, тәрбиесін, рухани мұрасын жалғастыратын қасиетті орта. Сан ғасыр бойы қалыптасқан қазақы тәрбие ұрпақтың бойына адамгершілік, имандылық, еңбекқорлық пен елжандылық қасиеттерін сіңіруді басты мақсат еткен. Осындай тәрбиенің нәтижесінде халқымыз қиын кезеңдерді бастан өткерсе де, өзінің салт-дәстүрін, тілін, дінін және ұлттық болмысын сақтап қалды.

Бүгінгі қоғамда технологияның қарқынды дамуы, ақпараттың шексіз таралуы және өмір салтының өзгеруі отбасы тәрбиесіне жаңа талаптар қойып отыр. Осындай уақытта ұлттық тәрбиенің мәнін қайта жаңғыртып, оны Ислам дінінің құндылықтарымен ұштастыра білу – әрбір ата-ананың маңызды міндеті.

Қазақ отбасында тәрбие ешқашан құр сөзбен шектелмеген. Бала үлкендердің әрбір ісінен үлгі алып өскен. Үйге келген қонақты қарсы алу, үлкеннің батасын алу, дастарқан басындағы әдеп, көршіге құрмет көрсету, туыстық байланысты үзбеу сияқты қарапайым көрінетін әрекеттердің өзі баланың мінезін қалыптастырған. Сондықтан халқымыз «тәрбие – тал бесіктен» деп бекер айтпаса керек.

Отбасындағы ең үлкен құндылықтың бірі – сыйластық. Әке отбасының тірегі ретінде жауапкершілікті өз мойнына алса, ана мейірім мен ізгіліктің шырағын жағады. Ал бала сол жылулықты сезініп өседі. Әке мен ананың өзара қарым-қатынасы баланың болашақтағы отбасы туралы түсінігінің негізін қалайды. Үйде дауыс көтеру, дөрекілік көрсету немесе бір-бірін құрметтемеу баланың жан дүниесіне әсер етпей қоймайды. Керісінше, өзара түсіністік пен ізетке құрылған шаңырақта өскен бала айналасына да сондай көзқараспен қарайды.

Қазақ тәрбиесінде үлкенді құрметтеу ерекше орын алған. Бүгінде бұл ұстаным тек дәстүр ретінде ғана емес, қоғамдағы татулықтың кепілі ретінде де маңызды. Атасын тыңдап, әжесінің өнегесін көріп өскен бала өзінен үлкенді қадірлеуді табиғи қасиет ретінде қабылдайды. Бұл – ұлттың тәрбиелік мектебінің өміршеңдігін көрсететін ерекшелік.

Отбасы тәрбиесінің тағы бір маңызды бағыты – еңбекке баулу. Қазақ баласы жастайынан еңбекке араласып, адал ризықтың қадірін түсінген. Ұл бала әкесінің жанында жүріп жауапкершілікті үйренсе, қыз бала анасының қасында жүріп ұқыптылыққа, тазалыққа, отбасы берекесін сақтауға тәрбиеленген. Мұндай тәрбие баланың өзіне деген сенімін арттырып, өмірге дайын азамат болып қалыптасуына ықпал етеді.

Ислам діні де отбасының берік болуына ерекше мән береді. Мейірім, кешірім, сабыр, жауапкершілік және өзара құрмет сияқты қасиеттер мұсылман отбасының негізгі тірегі болып саналады. Сондықтан қазақтың дәстүрлі тәрбиесі мен Ислам құндылықтары бір-бірін толықтырып, ұрпақ тәрбиесінде маңызды рөл атқарады. Ұлттық дәстүр мен діни тәрбиені үйлестіре білген отбасы баланың рухани дүниесін байытады.

Қазіргі уақытта балалардың көп уақыты телефон мен әлеуметтік желіде өтеді. Бұл жағдай ата-ананың тәрбиелік рөлін әлсіретпеуі тиіс. Керісінше, ата-ана баласымен ашық сөйлесіп, бірге кітап оқып, ұлттық мерекелердің мәнін түсіндіріп, үлкендердің өнегесін көрсетіп отырса, бала жат идеологиялар мен теріс әрекеттердің ықпалына оңай түспейді. Баланың жүрегіне ұлттық құндылықтарды ерте жастан сіңіру – оның болашағына жасалған ең үлкен инвестиция.

Қазақ халқы қыз тәрбиесіне ерекше жауапкершілікпен қараған. Қыздың ибалы, сыпайы, білімді әрі арлы болып өсуі – болашақ отбасының бақытының негізі деп есептелген. Ал ұл тәрбиесінде батылдық, әділдік, уәдеге беріктік және елге қызмет ету қасиеттері жоғары бағаланған. Бұл қағидалар бүгінгі күні де өзектілігін жоғалтқан жоқ.

Отбасы – ұлттың ертеңін тәрбиелейтін киелі мекен. Әрбір шаңырақта имандылық, мейірім, ізгілік және өзара құрмет үстемдік құрса, қоғам да берік әрі тұрақты болады. Ұлттық тәрбие мен Исламның көркем құндылықтарын қатар ұстанған отбасы ғана саналы, білімді, отансүйгіш ұрпақ тәрбиелей алады.

Қазақ дәстүріндегі отбасы тәрбиесі – өткеннің сарқыншағы емес, бүгінгі және келешек қоғамның рухани тірегі. Оны сақтау – тек ата-ананың ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті. Әрбір отбасы өз шаңырағында ұлттық құндылықтарды дәріптеп, жас ұрпаққа өнеге көрсете білсе, елдің болашағы да нұрлы болмақ. Ұрпақ тәрбиесіне салынған еңбек – ұлттың келешегіне салынған ең қымбат инвестиция.

Жамбыл облысы Байзақ ауданы

Тегістік ауылы «Тегістік» мешітінің имамы

Сағымбаев Бақытбек Бауыржанұлы